W wielu szkołach pojawiają się zasady dotyczące ubioru i wyglądu uczniów i uczennic. Dotyczą one na przykład do zakazu farbowania włosów, noszenia makijażu, krótkich spodenek czy długości spódnic, rękawów. Często te decyzje uzasadnione są chęcią ograniczenia rywalizacji, porównywania się lub zapewnieniem bezpieczeństwa.
Pomimo tego, że wcześniej wymienione powody regulaminów dotyczących wyglądu mogą wydawać się zasadne, warto przyjrzeć się temu zagadnieniu z perspektywy wpływu na funkcjonowanie uczennice i uczniów.
Zgodnie z polskim prawem oświatowym, statut szkoły może zawierać zapisy dotyczące wyglądu uczniów i uczennic (art. 99 i 100 ustawy Prawo oświatowe). W przypadku braku mundurków, statut powinien określać zasady ubierania się uczniów i uczennic w szkole (art. 100 ust. 5). Jednakże, szkoła ustalając regulamin musi działać w zgodzie z nadrzędnymi przepisami Konstytucji RP oraz aktami prawa międzynarodowego – Konwencja o Prawach Dziecka i Powszechna Deklaracja Praw Człowieka. Postanowienia regulaminu nie mogą nie naruszać godności osobistej ucznia, jego prawa do tożsamości, wolności wyrażania siebie czy prywatności (art. 48 Konstytucji RP). Szkoła nie ma prawa piętnować uczniów za ich wygląd. Nie może także podejmować działań poniżających czy upokarzających uczniów. Zatem zasady dotyczące wyglądu muszą być tworzone z poszanowaniem uczniów oraz w sposób pozbawiony dyskryminacji.
Szkoła jest miejscem, gdzie dzieci i młodzież spędzają znaczną część swojego dnia. Pełni znaczącą rolę w procesie socjalizacji. Proces ten ma dwie główne funkcje: adaptacyjną i emancypacyjną. Z jednej strony w szkole uczniowie uczą się przystosowania do norm społecznych, na przykład tego jak powinno się zachowywać w różnych sytuacjach. Z drugiej strony szkoła powinna być przestrzenią do eksplorowania i pozwalania sobie na próbowanie nowych aktywności, poznawanie swoich mocnych i słabszych stron. Dzięki temu wspiera u uczniów autonomię, indywidualność i samodzielność. Obie te funkcje się uzupełniają (Katra, 2020). Poprzez stosowanie w regulaminach bardzo ograniczających zasad, funkcja emancypacyjna może nie być pomyślnie spełniana. Jeśli jedna z tych funkcji jest zagrożona, może prowadzić to do utrudnienia w wypełnianiu zadań i celów rozwojowych.
Zgodnie z teorią zadań rozwojowych Havighursta (za: Brzezińska, 2020), jednymi z kluczowych wyzwań okresu dorastania jest osiągnięcie niezależności, akceptacja własnej fizyczności oraz ukształtowanie dojrzałej tożsamości osobowej. Obejmuje ona między innymi wybór celów, wartości, przekonań, zainteresowań i sposobu ich wyrażania – także poprzez wpływ na swój wygląd zewnętrzny.
W koncepcji Jamesa Marcii (za: Musiał, 2007) naturalnym etapem jest stan tak zwane tożsamościowe moratorium. Moratorium często wiąże się z okresem przejścia z dzieciństwa do dorosłości. To czas intensywnego eksplorowanie siebie, rozważania różnych możliwości, podejmowania prób samookreślenia. Ubiór, fryzura. makijaż lub inne elementy wyglądu zewnętrznego mogą stać się ważnymi środkami, narzędziami do “wyrażania siebie”. Może także ułatwić szukanie odpowiedzi na jedno z najważniejszych pytań, które zadają sobie młode osoby: “Kim jestem?”.
Również według teorii Eriksona (1968; za: Musiał, 2007), głównym zadaniem osób w okresie adolescencji jest ukształtowanie się tożsamości. W wieku dorastania osoba stoi przed trudnościami, które wiążą się z koniecznością samookreślenia. Proces ten polega na odróżnieniu siebie od innych, a jego zasadniczym celem jest określenie siebie jako odrębnej jednostki. Uczniowie potrzebują przestrzeni do eksperymentowania, aby móc budować spójną i stabilną tożsamość. Nadmierne ograniczenia dotyczące wyglądu mogą utrudniać ten proces, powodując frustrację. W tym czasie ważne jest aby młoda osoba miała prawo do indywidualnego przeżywania tego okresu.
Poza wpływem na kształtowanie się tożsamości, czasami narzucony, restrykcyjny dress-code w szkole może także oddziaływać na postrzeganie swojego ciała przez osobę. Adolescencja to czas intensywnego koncentrowania się na własnym ciele i wyglądzie. Kształtowanie pozytywnego wizerunku własnego ciała wymaga wsparcia. Dzieci i młodzież potrzebują okazji do doświadczania własnego ciała jako pozytywnej części siebie. Oznacza to między innymi możliwość swobodnego wyrażania siebie, podejmowania decyzji dotyczących wyglądu oraz ochrony przed krytyką i oceną ze strony otoczenia (Borzucka-Sitkiewicz, 2013). Regulaminy szkolne, które narzucają jednolity sposób wyglądu bez możliwości indywidualizacji, mogą ten proces zaburzać.
W jednym z badań przeprowadzono wywiady z uczennicami amerykańskich szkół w celu poznania ich doświadczeń związanych z zasadami ubioru w szkole. Z analizy wyłoniono trzy główne kategorie tematyczne: ubieranie się jako umiejętność życiowa, doświadczanie środowisko seksualizującego i radzenie sobie z seksualizującym środowiskiem. Wyniki badania wskazują także, że dziewczęta, które wzięły udział w rozmowach doświadczają wstydu związanego z ciałem, samouprzedmiotowienia (self-objectification) i poczucia bezsilności w wyniku egzekwowanie dress code’u (Lim, Lennon & Jones, 2021).
Pojawiają się także hipotezy, że „Ujednolicenie wyglądu uczniów może sprawiać wrażenie, że szkoła kontroluje środowisko edukacyjne, ale w rzeczywistości te polityki przekazują uczniom, że tam, gdzie pojawia się różnorodność wyglądu, czai się zagrożenie” (Deane, 2015, za: Cumming-Potvin, 2023). Zdaniem autorki promowanie sztywnych wzorców ekspresji płci i tożsamości, a także stereotypów dotyczących rasowych mniejszości, może mieć negatywny wpływ na zdrowie psychiczne uczniów, prowadzić do rezygnacji z nauki (Glickman, 2015; Kostast, 2022; Nelson i Subedi, 2018; za: Cumming-Potvin, 2023).
Regulacje dotyczące wyglądu w szkołach niekiedy mogą przynosić więcej szkód niż korzyści. Uczniowie i uczennice, zwłaszcza w okresie dorastania, potrzebują przestrzeni do samopoznania, eksplorowanie i wyrażania siebie – również poprzez wygląd.
Autorka tekstu: Martyna Muśko
Żródła:
Borzucka-Sitkiewicz, K. (2013). Kształtowanie pozytywnego wizerunku ciała jako element profilaktyki zaburzeń zdrowia somatycznego i psychospołecznego. W K. Borzucka-Sitkiewicz & K. Kowalczewska-Grabowska (red.), Profilaktyka wybranych problemów zdrowotnych: (w wymiarze edukacyjnym) (s. 55–78). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Brzezińska, A. (2020). Rozwój w okresie dzieciństwa i dorastania. W I. Grzegorzewska, L. Cierpiałkowska & A. Borkowska (red.), Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży (rozdz. III, s. 63–108). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Cumming-Potvin, W. (2023). The politics of school dress codes and uniform policies: Towards gender diversity and gender equity in schools. Educational Research, 122. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2023.102239
Katra, G. (2020). Socjalizacja i wychowanie na przestrzeni całego życia. W K. Bargiel-Matusiewicz & M. Ledzińska (red.), Psychologiczne mechanizmy regulacji z perspektywy zdrowia i choroby (tom 1). Seria wydawnicza Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego Psychological Currents. Theory and Research. Warszawa: Wydawnictwo UW.
Lim, H., Lennon, S., & Jones, D. (2021). Objectification found in high school girls’ experience with dress code enforcement. Clothing and Textiles Research Journal, 42(2), 103–120. https://doi.org/10.1177/0887302X211058434
Musiał, D. (2007). Kształtowanie się tożsamości w adolescencji. Studia z psychologii w KUL, 14, 73–92.
Akty prawne:
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78, poz. 483), art. 48.
Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. 2017 poz. 59 z późn. zm.), art. 99–100.
Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. 2017 poz. 59 z późn. zm.), art. 100 ust. 5.
